Việt Nam nỗ lực xây dựng các trung tâm xạ trị proton, nâng hiệu quả điều trị ung thư

Theo số liệu từ Tổ chức Ung thư toàn cầu (Globocan), mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 169.547 ca ung thư mới mắc, trong đó khoảng 60% có chỉ định xạ trị.

Ước tính 5% số bệnh nhân trên (khoảng 8.938 ca) có chỉ định xạ trị proton tại nhóm một, theo khuyến cáo của Hội Xạ trị ung thư Mỹ (ASTRO). Thế nhưng, tại Việt Nam chưa có máy xạ trị proton điều trị ung thư công nghệ cao.

Xạ trị là phương pháp điều trị các bệnh ung thư bằng bức xạ ion hóa, với mục đích chiếu một liều xạ tối đa vào thể tích khối u nhưng phải hạn chế đến mức thấp nhất liều nhiễm xạ cho các tổ chức lành xung quanh, vừa bảo đảm loại bỏ khối u vừa không để lại độc tính do xạ trị trên cơ thể bệnh nhân.

Bên cạnh mục đích điều trị khỏi bệnh, xạ trị còn có vai trò quan trọng trong chăm sóc giảm nhẹ: điều trị đau và các triệu chứng khác của một bệnh ung thư tiến triển, như tắc nghẽn, chèn ép, chảy máu... Ước tính có khoảng 50 - 70% bệnh nhân ung thư cần xạ trị trong kế hoạch điều trị đa mô thức (phối hợp với các phương pháp điều trị khác, như: phẫu thuật, hóa trị, liệu pháp miễn dịch...).
Xạ trị proton là phương pháp sử dụng các hạt bức xạ proton năng lượng cao nhằm tiêu diệt tế bào ung thư. Hạt proton tích điện dương được tạo ra khi các âm điện tử (electron) tách ra khỏi nguyên tử hydro. Một hệ thống máy gia tốc sử dụng các nam châm để uốn cong các proton, cung cấp năng lượng và tăng tốc proton lên đến 70% tốc độ ánh sáng. Năng lượng proton có thể được điều chỉnh để tạo ra các chùm tia xuyên sâu từ 5cm đến 30cm vào cơ thể.

Dựa trên đặc tính vật lý đặc biệt và hiệu ứng đỉnh Bragg, các proton khi di chuyển vào cơ thể, giải phóng năng lượng tối thiểu trong giai đoạn đầu và đạt cực đại tại vị trí khối u. Sau đó, năng lượng giảm nhanh chóng, gần như không tiếp tục lan truyền đến các tổ chức phía sau. Đặc điểm này làm cho xạ trị proton vượt trội so với các kỹ thuật xạ trị sử dụng chùm xạ photon hoặc electron.

Theo bác sĩ Đặng Huy Quốc Thịnh - nguyên Phó Giám đốc Bệnh viện Ung bướu TP.Hồ Chí Minh, xạ trị proton là một trong những kỹ thuật điều trị ung thư hiện đại nhất hiện nay, cho phép tối ưu hóa khả năng tiêu diệt khối u, giảm thiểu tác dụng phụ so với xạ trị truyền thống.

Ưu điểm nổi bật của xạ trị proton là khả năng bảo vệ mô lành xung quanh khối u. Nhờ đặc tính vật lý của chùm proton, bác sĩ có thể đưa liều xạ rất cao, tập trung chính xác vào khối u, từ đó nâng cao hiệu quả điều trị.

Tuy nhiên, xạ trị proton không phải là giải pháp thay thế hoàn toàn cho các phương pháp điều trị ung thư khác. "Hiệu quả điều trị cao nhất vẫn đến từ sự phối hợp đa mô thức giữa phẫu thuật, hóa trị và xạ trị. Proton không phải là "cứu cánh duy nhất" để chữa khỏi ung thư", bác sĩ Thịnh nhấn mạnh.

Theo bác sĩ Thịnh, việc xây dựng và vận hành một trung tâm xạ trị proton đòi hỏi nguồn lực nhân sự rất lớn, diện tích lắp đặt phức tạp cùng quy trình an toàn bức xạ nghiêm ngặt, có mức độ kiểm soát tương đương một lò phản ứng hạt nhân. Thực tế cho thấy số lượng bệnh nhân được tiếp nhận mỗi năm rất hạn chế do chi phí đầu tư và điều trị cao, trong khi quy trình lập kế hoạch và thực hiện xạ trị kéo dài.

Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy từ khi dự án được phê duyệt đến khi trung tâm proton đi vào hoạt động phải mất tám năm, bao gồm thời gian xây dựng cơ sở hạ tầng và quan trọng hơn là phát triển các quy trình chuẩn vận hành cũng như tiêu chí lựa chọn bệnh nhân.

Để làm được điều này, cần chuẩn bị nguồn nhân lực (đào tạo đội ngũ bác sĩ, kỹ sư, kỹ thuật viên đủ năng lực vận hành trung tâm proton), xây dựng quy trình và tiêu chí chỉ định qua việc thành lập hội đồng chuyên môn để xác định rõ trường hợp nào, thời điểm nào thực sự cần xạ trị proton, nhằm tránh lãng phí nguồn lực quốc gia.

Ông Hà Anh Đức - Cục trưởng Cục Quản lý khám chữa bệnh (Bộ Y tế) cho hay, hiện cục đang phối hợp với các đơn vị để hoàn thiện đề án xây dựng trung tâm xạ trị proton ở ba bệnh viện lớn tại ba khu vực Bắc - Trung - Nam là Bệnh viện K, Bệnh viện Đa khoa Trung ương Huế và Bệnh viện Chợ Rẫy để trình lãnh đạo Bộ Y tế cho ý kiến, thành lập tổ biên tập, ban soạn thảo.

Đề án sẽ căn cứ vào tình hình thực tế, tính toán kỹ lưỡng đề xuất xây dựng trung tâm xạ trị proton hoạt động hiệu quả, nâng cao chất lượng khám chữa bệnh cho người dân.

Theo ông Đức, hiện nay nhu cầu xạ trị proton tại Việt Nam khá lớn, đặc biệt trong bối cảnh số ca mắc ung thư ngày càng gia tăng. Để vận hành xạ trị proton, về nhân lực vận hành có thể sẽ đào tạo ngay trong quá trình thực hiện dự án. Việc chỉ định điều trị bằng xạ trị proton cũng không có khó khăn.

"Tuy nhiên, để xây dựng trung tâm xạ trị proton cần nguồn lực rất lớn, vì vậy cần tính toán kỹ. Dự kiến trong năm 2026 Bộ Y tế sẽ hoàn thành đề án này", ông Đức thông tin.

Dự kiến đề án hoàn thành giai đoạn 2026-2030, khi đi vào hoạt động sẽ giúp bệnh nhân trong nước tiếp cận điều trị tiên tiến, giảm chi phí ra nước ngoài, đồng thời nâng cao năng lực y tế quốc gia.