PGS.TS Hoàng Dũng lên tiếng về những tranh cãi đặt tên đường Alexandre De Rhodes ở Đà Nẵng

Theo đó, đầu 10.2019, Sở VHTT TP Đà Nẵng công bố dự thảo Đề án đặt, đổi tên một số đường và công trình công cộng trên địa bàn thành phố năm 2019, dự kiến đặt tên cho 137 tuyến đường tại 7 quận. Trong đó, có đề án đổi tên đường theo tên 2 giáo sĩ người nước ngoài là giáo sĩ  Francisco De Pina và Alexandre De Rhode, được cho là người có công với chữ quốc ngữ, dự kiến đặt tên cho tuyến đường dẫn vào khu vực phía Nam đài tưởng niệm liệt sỹ (quận Hải Châu). Đề án này được Sở VHTT Đà Nẵng đã đưa vấn đề này ra trưng cầu ý kiến dư luận qua các kênh như thư tay, điện thoại, website của Sở.

 

Tuy nhiên, ngay từ lúc mới xuất hiện, những ý kiến trái chiều về việc này đã diễn ra. Trước kiến nghi này, PGS.TS Lê Cung (Trường ĐH Sư phạm Huế) cùng 11 nhà nghiên cứu văn hóa - lịch sử khác (phần lớn công tác tại Huế) cùng ký đơn kiến nghị UBND TP Đà Nẵng không nên đặt tên đường Alexandre de Rhodes và Francisco de Pina.

 

Họ nêu quan điểm là không phủ nhận công lao truyền bá chữ quốc ngữ vào Việt Nam của 2 giáo sĩ trên. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu cho rằng họ không phải là người sáng tác ra chữ quốc ngữ, đồng thời việc truyền bá chữ quốc ngữ vào Việt Nam là nhằm dọn đường cho thực dân Pháp xâm lược.

Mới đây, khi tên mình bị ghi vào danh sách 11người gửi bản kiến nghị loại bỏ tên hai giáo sĩ Francisco De Pina và Alexandre De Rhodes ra khỏi danh sách đặt tên đường, trường học ở Đà Nẵng, PGS.TS Hoàng Dũng đã có dịp lên tiếng trên báo Tuổi trẻ.

 

Theo đó, nội dung bản kiến nghị mà 11 người gửi nêu ra 3 lý do để loại trừ, đó là:  Alexandre De Rhodes không phải là người chế tác chữ quốc ngữ; Alexandre De Rhodes công kích Nho, Lão, Phật và Alexandre De Rhodes "âm mưu dẫn quân viễn chinh Pháp tới xâm lược nước ta.

 

PGS.TS Hoàng Dũng cho biết, với lý do thứ nhất, ngày nay giới nghiên cứu dễ dàng đồng ý với nhau rằng chữ quốc ngữ không phải là sản phẩm của Alexandre De Rhodes,  Từ điển Việt Bồ La của ông đã thừa hưởng công lao của những giáo sĩ đi trước. Dù vậy, không có nhà nghiên cứu nào lại phủi sạch công ơn của Alexandre De Rhodes đối với chữ quốc ngữ. Cuốn từ điển Việt Bồ La đã ghi một cái mốc quan trọng trong lịch sử chữ quốc ngữ, nhất là trong điều kiện hai cuốn từ điển Việt Bồ của Gaspar De Amaral và Bồ Việt của Antonio Barbosa đã thất truyền. Điều đó là sự thực , chỉ có ai  cố tình nhắm mắt trước lịch sử mới có thể phủ nhận.

 

Lý giải về lý do thứ hai, ông cũng đồng ý rằng Alexandre De Rhodes có chê bai nặng lời các tôn giáo khác. Tuy nhiên, hãy nên xem đó là một hạn chế không phải chế không phải chỉ riêng Alexandre De Rhodes. Bởi thời điểm đó, Alexandre De Rhodes sống cách đây 400 năm, chứ không phải là quan diểm mà những người thuộc thế kỉ 21 nhìn vào.

 

Chia sẻ về lý do thứ 3 ở trên, các tác giả bản kiến nghị dẫn một đoạn viết của Alexandre De Rhodes trong cuốn Divers voyages et missions (Các cuộc hành trình và truyền giáo), xuất bản tại Paris năm 1653 với lời dịch của giáo sư Hoàng Tuệ: "Tôi nghĩ nước Pháp, vương quốc mộ đạo nhất, có thể cấp cho tôi binh lính để chinh phục toàn phương Đông, đặt nó dưới quyền Jésus Christ". Như vậy, nói: "Alexandre De Rhodes là người có ý định xin vua Louis XIV của Pháp cung cấp binh lính để chinh phục phương Đông" là sai.

 

Cũng câu trên, nhà nghiên cứu Nguyễn Ðình Ðầu từng dịch: "Tôi tin rằng nước Pháp là nước ngoan đạo nhất thế giới, sẽ cung cấp cho tôi nhiều chiến sĩ để chinh phục toàn phương Ðông và đặt dưới quyền trị vì của Ðức Giêsu Kitô, và đặc biệt tại Pháp, tôi sẽ tìm cách có được giám mục, các ngài sẽ là cha và là thầy chúng tôi tại các giáo hội này" (tức là Ðàng Ngoài và Ðàng Trong). Và ông Nguyễn Ðình Ðầu có nói thêm: "Nếu đọc nguyên đoạn trích trên đây, ta mới hiểu chữ chiến sĩ có nghĩa bóng là thừa sai (đối với giám mục là cha và thầy họ). Còn "chinh phục toàn phương Ðông" là để cho "nước Cha trị đến", chứ không phải để cho Pháp đến thống trị. "Chinh phục" hiểu theo nghĩa tôn giáo, chứ không phải chính trị.

 

Còn theo Hồng Nhuệ (trong cuốn Hành trình và truyền giáo do Ủy ban Ðoàn kết Công giáo TP.HCM xuất bản năm 1994, ở trang 263, 289) thì đoạn trích phải được dịch: "Tôi tưởng nước Pháp là một nước đạo đức nhất thế giới, nước Pháp có thể cung cấp cho tôi mấy chiến sĩ đi chinh phục toàn cõi Ðông phương đưa về quy phục Chúa Kitô và nhất là tôi sẽ tìm được các giám mục, cha chúng tôi và thầy chúng tôi trong các giáo đoàn". Và Hồng Nhuệ chú thích từ chiến sĩ ở đây: "Nói chiến sĩ Phúc Âm tức là các nhà truyền giáo, chứ không phải binh sĩ đi chiếm xứ xâm lăng".

 

Kết luận lại, PGS.TS Hoàng Dũng  cho rằng 11 người ký tên không thể tùy tiện dựa vào cách hiểu của mình lên án người xưa như thế. Tuy rằng, hai vị giáo sĩ này chế tác ra chữ quốc ngữ là để truyền giáo nhưng, người Việt được hưởng lợi ích của chữ quốc ngữ lại tỏ ra vô ơn được.