Nguồn gốc Tết Hàn thực và ý nghĩa đích thực trong đời sống văn hóa người Việt

Tết Hàn thực là một số nhiều lễ tết lớn trong năm của người Việt. Dù nguồn gốc Tết Hàn thực xuất phát từ truyền thuyết của Trung Quốc nhưng ở Việt Nam, Tết Hàn thực có biểu hiện và mang ý nghĩa hoàn toàn khác.

 

Theo lịch Vạn niên, Tết Hàn Thực 2020 rơi vào ngày thứ Năm 26/3/2020 tức ngày 3/3 âm lịch năm Canh Tý.

 

Theo nghĩa chữ Hán: Hàn có nghĩa là lạnh, thực là thức ăn. Tết Hàn thực nghĩa là tết ăn đồ lạnh. Nguồn gốc Tết Hàn thực của Việt Nam bắt nguồn từ một truyền thuyết từ thời Xuân Thu ở Trung Quốc.

Chuyện kể rằng vào đời Xuân Thu (770 - 221), vua Tấn Văn Công nước Tấn, để mất nước vào tay giặc nên phải sống lưu vong tứ xứ nay ở nước Tề, mai ở nước Sở. Bấy giờ, có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi, theo phò vua Tấn Văn Công tiếp tục dốc sức giúp đỡ. Tương truyền, một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong, hỏi ra mới biết đem lòng cảm kích vô cùng.

 

19 năm theo phò vua Tấn, Giới Tử Thôi cũng nếm mật nằm gai đủ điều, khổ luyện thành tài. Đến khi vua Tấn giành lại ngôi vương, phong thưởng rất hậu cho những công thần khi tòng vong, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Dù bị lãng quên nhưng Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, ông chỉ nghĩ phận làm tôi thân trung với vua là điều nên làm.

Sau này, ông về đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn thì vua Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi mời về. Vì không ham danh vọng, cốt sống một đời bình yên nên Tử Thôi một mực từ chối lĩnh thưởng. Lúc này, vua Tấn tìm mọi cách để thúc ép Tử Thôi quay về bèn ra lệnh đốt rừng. Nào ngờ đâu, Tử Thôi quyết chí quyên sinh, hai mẹ con cùng chết cháy trong rừng.

Vua Tấn Văn Công hối hận khôn xiết bèn cho lập miếu thờ. Hàng năm, đến ngày 3 tháng 3 là, là ngày kỵ của 2 mẹ con Tử Thôi thì ra lệnh cấm dân chúng dùng lửa nấu ăn, kể cả có làm cỗ cúng cũng phải làm từ hôm trước, từ đó có tên gọi là ngày Tết Hàn thực.

Theo nhà nghiên cứu văn hóa - TS. Nguyễn Ánh Hồng, Trưởng khoa Văn hóa Phát triển (Học viện Báo chí và Tuyên truyền), dù có nguồn gốc từ Trung Hoa nhưng khi du nhập vào Việt Nam phong tục ngày Tết Hàn thực cũng có biến đổi cho phù hợp với văn hóa người Việt. Cu thể, nếu Tết Hàn thực ở Trung Quốc kiêng đốt lửa trong 3 ngày và chỉ ăn đồ lạnh đã nấu sẵn trước đó thì ở Việt Nam, người dân không kiêng lửa, mọi việc nấu nướng vẫn diễn ra bình thường.

 

Trong văn hóa người Việt, việc dùng bánh trôi, bánh chay để cúng lễ trong ngày tết Hàn thực là một biểu hiện của nền văn minh lúa nước. Cả hai thứ bánh đều được làm từ bột gạo nếp thơm, đó chính là thành quả lao động vất cả của người nông dân muốn dâng lên trời đất, ông bà tổ tiên.

Cũng theo TS Nguyễn Ánh Hồng, bánh trôi bánh chay của người Việt còn bắt nguồn từ tích truyện “bọc trăm trứng của mẹ Âu Cơ”. Bánh trôi tượng trưng cho 50 quả trứng nở ra thành 50 người con lên rừng theo mẹ. Bánh chay tượng trưng cho 50 quả trứng nở ra thành 50 người con theo cha xuống biển. Do đó, Tết Hàn thực của người Việt chủ yếu mang ý nghĩa hướng về cội nguồn, bày tỏ lòng thành kính và tưởng nhớ tới người đã khuất.

Bánh trôi truyền thống được làm từ bột nếp trắng, tròn đầy, tinh khiết, bên trong bọc đường thể hiện cho khát vọng về những điều tốt đẹp, viên mãn của cha ông ta từ xưa. TS Hồng cho rằng, ngày nay, nhiều gia đình "cách điệu" bằng cách trộn bột với phẩm màu cho ra những viên bánh trôi nhiều màu sắc dù rất đẹp mắt nhưng không đúng với nguyên gốc của ngày lễ Hàn thực.

Vào ngày Tết Hàn thực, người Việt thường không chuẩn bị “mâm cao, cỗ đầy” cầu kỳ mà chỉ làm hai món bánh trôi bánh chay, thắp hương dâng lên trời Phật, ông bà, tổ tiên.

 

 

 

Hà Ly (t/h)