Chuyện lưu giữ nghề thuốc quý của người Dao Ba Vì

Yên Sơn là một trong hai thôn của xã Ba Vì được Thành phố Hà Nội công nhận là làng nghề thuốc nam (Yên Sơn, Hợp Sơn). Ba Vì nằm dưới chân Tản Lĩnh, nơi thiên nhiên ưu đãi với hệ thực vật phong phú. Theo thống kê, rừng Quốc gia Ba Vì có hơn 1.200 loài thực vật. Trong đó, có hơn 500 loài cây thuốc.

 

 

Nghề thuốc của người Dao Ba Vì được hình thành và bồi lấp theo thời gian. Xưa kia, vì sống ở nơi núi cao, điều kiện giao thông khó khăn, khi mắc bệnh, người Dao Ba Vì phải vào rừng tìm các cây thuốc để chữa bệnh cho mình. Dần dà, các cây thuốc được tổng hợp lại thành bài. Các cây thuốc cũng được chế biến theo nhiều cách để bào quản và tăng hiệu quả sử dụng như: thái, phơi, sấy, nấu cao, tán bột, hoàn viên.

 

Nghề làm thuốc của người Dao, Ba Vì được truyền từ đời này qua đời khác. Nó diễn tiến tự nhiên, không có ghi chép hoặc có thì cũng không đầy đủ. Ba Vì có nhiều dòng họ làm nghề bốc thuốc như: họ Triệu, Lý, Dương… Mỗi dòng họ có những bài thuốc và cách bốc thuốc, gia giảm khác nhau. Hầu hết các loại bệnh đều có bài thuốc; phổ biến nhất là các bệnh về xương khớp, các bệnh về phủ tạng như: gan, thận, dạ dày, tiêu hóa…, bệnh xoang, mất ngủ…

 

 

Quá trình duy trì và phát triển nghề thuốc của người Dao, Ba Vì cũng nhiều gian nan. Ba Vì vốn là một xã nông nghiệp, được xếp vào diện xã nghèo của Hà Nội. Diện tích đất nông nghiệp ít nên bình quân đất nông nghiệp trên người thấp. Trước đây, đời sống kinh tế vô cùng khó khăn. Để mưu sinh, người Dao Ba Vì đã mang thuốc đi bán nhiều nơi, khắp các chợ ở các vùng lân cận. Hình ảnh, những người mặc áo dân tộc với tải thuốc, gánh thuốc đã trở nên quen thuộc khắp các chợ vùng quê.

 

Hiện nay, nghề thuốc của người Dao Ba Vì đã phát triển, trở thành sinh kế của người dân địa phương. Nhất là khi được chính quyền các cấp quan tâm và hỗ trợ. Nhờ nghề thuốc mà đời sống nhân dân đã khấm khá hơn. Nghề thuốc cũng được đẩy lên tầm cao mới. Bên cạnh cách làm thuốc truyền thống, người Dao Ba Vì còn kết hợp với các doanh nghiệp sản xuất thực phẩm chức năng và được cộng đồng đón nhận.

 

Tuy nhiên, hiện có một số vấn đề được người làm nghề thuốc Ba Vì đặc biệt quan tâm. Sau quá trình khai thác lâu ngày, các cây thuốc đã dần cạn kiệt. Người dân phải mua thuốc ở nhiều vùng khác nhau trong nước. Một số hộ đã tự phát lập các vườn thuốc để trồng và bảo tồn cây thuốc. Nhưng diện tich không lớn, giá trị khai thác không phải một sớm, một chiều có được. Bên cạnh đó, do phát triển theo hướng làm nghề nên nhiều hộ gặp khó khăn trong việc thực hiện các quy định của nhà nước về khám chữa bệnh, bốc thuốc vì thiếu bằng cấp, chứng nhận, chứng chỉ hành nghề…Thiết nghĩ, các cấp chính quyền, các cơ quan hữu trách cần quan tâm hơn nữa, có cơ chế, chính sách phù hợp để người Dao Ba Vì có điều kiện phát triển nghề quý.

Là người con ưu tú của người Dao Ba Vì, bà Triệu Thị Hòa(Hòa Quản) đã kế thừa, phát huy có hiệu quả nghề thuốc và các bài thuốc của gia đình. Tính đến nay, bà đã có hơn 40 năm gắn bó với nghề làm thuốc.

 

Ngay từ nhỏ bà đã được làm quen với các cây thuốc, được tham gia cùng gia đình đi thu hái, bào chế thuốc. Bà thuộc từng cây, từng vị từ màu sắc, hình dáng cây, lá thuốc, thời điểm thu hái đến tính vị cũng như cách kết hợp các vị thuốc thành bài.

 

 

Bà Triệu Thị Hòa chia sẻ: Để nắm rõ các cây thuốc, thời điểm, cách thu hái, bào chế phải mất rất nhiều thời gian, công sức, đòi hỏi phải cẩn trọng, tỷ mỷ. Khi còn nhỏ, tôi được bố mẹ đưa lên rừng chỉ từng cây thuốc, cây nào lấy lá, cây nào lấy thân, rễ, hoa…; được dạy cách bào chế cụ thể để làm sao phát huy cao nhất tính vị của các cây thuốc. Trong đó, học cách nấu cao đặc như cao xương khớp, cao dạ dày…, cao lỏng chữa xoang…là khó nhất. Phải mất nhiều năm tôi mới thấm nghề.

 

Tính đến nay, gia đình bà Triệu Thị Hòa đã có tới năm đời bốc thuốc chữa bệnh. Các loại bệnh chữa hiệu quả nhất: Bệnh xương khớp, bệnh xoang, bệnh dạ dày, gan, thận, xoang, trĩ…Các loại thuốc được gia đình sử dụng: Thuốc bốc theo thang, các loại cao, bột…

 

Bà Triệu Thị Hòa cho biết thêm: Từ trước đến nay, trong quá trình bào chế thuốc, chúng tôi luôn chú ý đến vấn đề an toàn thực phẩm. Nguồn nguyên liệu như cây, lá, hoa, rễ, củ… ngoài khai thác tại chỗ thì được mua ở các vùng núi trong nước và đều là thuốc nam. Các cây thuốc tươi đều được rửa sạch, bào chế cẩn thận. Các loại thuốc dạng Cao được nấu và cô tự nhiên không cho thêm bất kỳ một chất phụ phẩm nào.

 

Nhiều năm qua, Bà Triệu Thị Hòa đã chữa khỏi cho nhiều lượt bệnh nhân, ở khắp cả nước. Địa chỉ một số bệnh nhân được chữa trị:

 

Bệnh nhân bị xương khớp: Chị Nguyễn Thị Bích Hòa, thành phố Bắc Giang; Bác Lưu Văn Khoát ở Gia Thanh, Phù Ninh, Phú Thọ; Bác Lê Văn Đạo ở Xuân Lĩnh, Nghi Xuân, Hà Tĩnh…

 

Bệnh nhân bị Xoang: Anh Vũ Anh Tú ở Thành phố Nam Định; Chị Phạm thị Lương ở Thành phố Hải Dương; Chị Dương Thị Ngọc Mỹ ở Chảng Bom, Đồng Nai…

 

Bệnh nhân bị Trĩ: Chị Lưu Thị Thảo ở phường Phú Sơn, Tp. Thanh Hóa; Chị Triệu Thị Bắc ở huyện Tân Uyên, Bình Dương; Chị Phạm Thị Yến ở Uông Bí, Quảng Ninh…Các bệnh nhân trên chỉ là một số ít trong quyển sổ ghi chép của gia đình bà. Tất cả đều có địa chỉ rõ ràng.
Hiện nay, Bà Triệu Thị Hòa là hội viên Hội đông y Huyện Ba Vì. Bà đã tốt nghiệp lớp trồng và chế biến cây thuốc do Hội đông y Ba Vì cấp năm 2015. Để xây dựng thế hệ làm nghề kế tiếp, bà đã cho con đi học Đông y tại Học viện Y học cổ truyền, đồng thời chuẩn bị xây dựng một cơ sở khám chữa bệnh đủ điều kiện để chữa bệnh cứu người và bảo tồn các bài thuốc quý của người Dao Ba vì.

 

Địa chỉ: Bà Triệu Thị Hòa
Thôn Yên Sơn, Ba Vì, Hà Nội
Điện thoại: 0332712084/ 0947 368 600.
Kỳ tiếp: Bài thuốc chữa bệnh xương khớp hiệu quả của bà Triệu Thị Hòa