Nghề độc cuối năm \'cắt lá ra tiền\'

 

Những ngày này có lẽ là khoảng thời gian bận bịu nhất của các nghệ nhân chỉnh sửa cây cảnh. Tết sắp đến cũng là lúc các họ tất tả ngược xuôi, vào Bắc ra Nam  để thực hiện “nhiệm vụ” của mình. Đó là mang lại diện mạo mới cho cây cối.

 

Nhu cầu chỉnh sửa cây cảnh rất cao vào khoảng thời gian này. Các hộ gia đình, văn phòng công sở, nhà hàng khách sạn, khu du lịch, công viên,… đâu đâu cũng mong muốn trang hoàng cho những chậu cây một diện mạo mới đẹp hơn, sinh động hơn. Những lúc này, người thợ hoặc nghệ nhân chỉnh sửa cây cảnh sẽ có mặt. Với chiếc kéo nhỏ, bàn tay khéo léo và con mắt nhà nghề,… loáng cái, từ một thân cây mọc tự do không có "quy củ" đã có dáng, có thể hoặc biến hóa thành các hình dạng độc đáo, thậm chí có cả hình con vật.

 

 

Nghề này thông đã mang lại nguồn thu nhập cao cho các nghệ nhân chỉnh sửa cây cảnh nhưng công cụ lao động của họ rất đơn giản, chỉ gồm 2 thứ là: Cưa và kéo. Với các cây phải tạo dáng chứ không chỉ cắt tỉa thông thường thì cần thêm dây nhôm, dây nylon cùng vài thanh tre nẹp giữ dáng.

 

"Những người làm nghề này một phần do được đi làm với các nghệ nhân tiền bối, quan sát và tự học hỏi, còn chủ yếu dựa trên kinh nghiệm trồng, chiết, chăm sóc cây. Từ đó mới nắm được quy luật phát triển của từng loại cây để định hình, tạo dáng theo 'phom' (form)", một người thợ 20 năm trong nghề ở Nam Định chia sẻ.

 

Theo người thợ lành nghề này, những cây sanh, si hay tùng la hán… đã có dáng đứng thẳng, muốn tạo tầng tán theo 5-7 hay 9 tầng thì chỉ cần buộc cành tạo tầng tán, để cây phát triển tự do vài năm rồi chỉnh sao cho các tầng tròn đều, nhỏ dần từ gốc lên ngọn. Còn với những cây thế phức tạp thì cầu kỳ hơn rất nhiều. Với những trường hợp này, đòi hỏi người thợ phải có con mắt tinh tế thì mới có thể chỉnh sửa, uốn nắn cây sao cho có dáng ưng ý nhất, đạt thẩm mỹ và giá trị kinh tế cao nhất.

 

 

Nam Định là nơi có làng cây cảnh truyền thống nổi tiếng, với nhiều nghệ nhân tay nghề cao. Những người như ông Phạm Minh Châu, ông "Vua lộc vừng" Phạm Trà xã Nam Toàn, ông Hoan ở Điền Xá, ông Trịnh ở Nam Thắng…  có thể thu nhập tới 20-30 triệu đồng/tháng nhờ nghề "cắt lá".

 

Tuy nhiên, thực tế lượng người có tay nghề chỉnh sửa cao trong làng sinh vật cảnh không phải là nhiều. Để trở thành một nghệ nhân là điều không hề đơn giản vì nghề này luôn đòi hỏi sự sáng tạo tối đa.

 

Với những người thợ có tay nghề cao, việc chỉnh sửa một cây cảnh cỡ nhỏ hoặc trung bình cũng phải mất từ 1-2 giờ đồng hồ. Sau khi đã định hình kiểu dáng, người thợ cắt bỏ những nhánh thừa, sau đó dùng dây nhôm 3 mm cuộn xoắn theo những cành, nhánh để uốn định hình theo thế cây đã lựa chọn. Tuỳ thuộc vào loại cây là sanh, si, đa, tùng la hán hay quất, đào… mà người thợ lựa chọn kiểu dáng long, phượng, thác đổ, sư tử hý cầu, lưỡng long chầu nguyệt hoặc theo yêu cầu của khách hàng…

 

Hiện ngày công chỉnh sửa cây cảnh phổ biến như sanh, si, lộc vừng… khoảng 300.000 đồng/ngày, còn chỉnh uốn các cây khó, tạo dựng thế cây phức tạp như tùng la hán, tùng kim thì là 500.000 đồng/ngày. "Bình quân một người thợ mỗi tháng cũng kiếm được khoảng 12-15 triệu đồng", một thợ sửa cây ở Nam Hồng (Nam Trực, Nam Định) cho biết.

 

Ngoài ra, những người trong nghề cũng kiếm tiền bằng việc bán cây do bản thân tự chồng, tạo thế. Thậm chí, những cây mọc hoang trong vườn nhà người ta, thợ lành nghề có thể "nhìn" ra tiền năng và xin về trồng, chỉnh sửa, cắt tỉa. Gặp khách, những cái cây như vậy có khi bán được giá vài triệu đồng. Vậy nên mọi người hay gọi đây là "cắt lá ra tiền". Nghề này tuy không quá vất vả nhưng nắng cũng như mưa cũng luôn phải loay hoay ngoài sân, ngoài vườn. Việc chỉnh sửa cây diễn ra quanh năm, nhưng dịp gần tết là bận rộn nhất. Nhiều khi, họ phải làm ngày làm đêm mới đủ thời gian để hoàn thành công việc, cho ra đời những "tác phẩm" ưng ý nhất.

 

 

 

Đối với người chơi cây cảnh thì kỹ thuật uốn cành, tạo dáng, tạo thế cho cây là một bước không thể bỏ qua. Tùy thuộc vào loại cây mà ta có thể thực hiện kỹ thuật này theo các cách khác nhau. Tuy công việc này khá phức tạp nhưng nếu khéo léo thì những người yêu cây cảnh hoàn toàn có thể biến hóa một cái cây bình thường thành "tác phẩm nghệ thuật" của riêng mình.

 

Dụng cụ gồm: Kéo cắt tỉa cành cây, đây đồng hoặc dây kẽm, bộ dụng cụ buộc cành cây tự động (nếu có), dụng cụ uốn cành cây cảnh. Trước khi bắt đầu uốn, cần tỉa bớt lá, cắt bỏ những cành quá sát nhau gây khó khăn trong việc tạo dáng cho cây. Trong cấu trúc bonsai, nên tránh những cành song song, tỏa đều, gối lên nhau, uốn về phía sau, trước chéo, đối xứng và cành rũ. Nên loại bỏ vỉ chúng làm mất vẻ thẩm mỹ của tổng thể cảnh quan.

 

Thời gian thích hợp cho việc uốn cành bonsai thường là cuối hè hoặc đầu tháng 8. Thời gian giữa hè cây bắt đầu phát triển mạnh và cho ra đời những chồi non và lá mới rất thích hợp cho việc uốn cành. Những cây bonsai có nhựa nhiều, có quả hình nón như thông và gỗ vân sam thì thời điểm thích hợp nhất trong việc uốn cành cây vào cuối hè khi lượng nhựa lưu thông giảm đi. Còn đối với những loài sớm rụng lá, có khả năng sẽ chảy nhựa nhiều, bạn không nên uốn vào đầu hay giữa mùa xuân trước khi cây rụng lá và mọc chồi non.

 

Để đạt hiệu quả cao nhất người chơi thường lấy dây kẽm để uốn cành cây bonsai. Uốn thân trước rồi sau đó đến cành chính, tiếp theo là uốn những cành quanh thân cây bonsai tính từ gốc lên đến ngọn cây. Uốn cành lớn trước rồi cành nhỏ sau. Để tạo dáng cây bonsai, quấn dây kẽm theo những hình dáng đã được định hình từ trước, cắm một đầu dây kẽm vào mâm tạo điểm cố định.

 

Lưu ý, khi quấn dây kẽm không nên quấn chặt hay lỏng quá và đường quấn chéo phải hình thành những góc 45 độ với trục thẳng đứng của thân cây bonsai. Sau khi quấn xong ta uốn cành bằng cách xoắn thật nhẹ nhàng theo hướng dây kẽm để dây kẽm luôn được giữ chặt vào vỏ cây. Thời gian thích hợp để tháo dây kẽm đối với những cây bonsai sớm rụng lá thường là 3 đến 4 tháng. Riêng đối với những cây gỗ lớn thường là 1 năm. Và có thể uốn cành lại lần hai nếu cây trở lại hình dáng ban đầu.

 

Để uốn những nhánh cây lớn hoặc dễ gãy, cần xác định độ chịu đựng được của cành cây. Không kể về đặc điểm mềm dẻo khác nhau của từng loại cây thì bất cứ cành cây đều có một độ cong nhất định, tùy vào vị trí và hướng của nó mọc trên thân cây. Đối với những cành dễ gẫy, nếu cố sức uốn thì cần phải làm thật chậm.

 

Tháo dây uốn cũng rất cần kỹ thuật, chỉ tháo dây khi dây đã ăn hơn 1/3 đường kính vào vỏ cây. Đây là lúc thích hợp nhất vì cành đã tương đối định hình. Tháo dây quá muộn sẽ để lại những vết hằn sâu khó khắc phục. Khi gỡ dây, gỡ từ ngọn trở về gốc, ngược lại với quá trình quấn.