Trong lịch sử giáo dục và khoa học Việt Nam hiện đại, có những gia đình tạo nên dấu ấn sâu đậm qua nhiều thế hệ. Điển hình trong đó phải kể đến gia đình Giáo sư, liệt sĩ Dương Quảng Hàm.
Trong khi người cha là một học giả đặt nền móng cho ngành văn học sử Việt Nam, tám người con đều trưởng thành, trở thành những trí thức tiêu biểu trên nhiều lĩnh vực từ giáo dục, y học, báo chí, triết học đến hoạt động cách mạng.
Một trong những người đặt nền móng cho ngành văn học sử Việt Nam
Giáo sư Dương Quảng Hàm sinh ngày 14/7/1898 tại làng Phú Thị, xã Mễ Sở, tỉnh Hưng Yên. Cụ xuất thân trong một gia đình có truyền thống Nho học và yêu nước. Cha cụ là Dương Trọng Phổ, một trong những người sáng lập ngôi trường Đông Kinh Nghĩa Thục mang tư tưởng cải cách nổi tiếng đầu thế kỷ XX. Anh trai của cụ là Dương Bá Trạc cũng tham gia phong trào yêu nước, sau đó cùng cha bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo.
Từ sớm, Dương Quảng Hàm sớm bộc lộ năng khiếu nghiên cứu, giảng dạy. Cụ được xem là người có công đặt nền móng cho bộ môn văn học sử ở Việt Nam với nhiều công trình có giá trị như Quốc văn trích diễm, Việt Nam giáo khoa thư (bậc cao đẳng tiểu học), Việt Nam văn học sử yếu và Việt Nam thi văn hợp tuyển. Đến nay, nhiều tác phẩm vẫn được đánh giá là những tài liệu có ý nghĩa trong nghiên cứu văn học Việt Nam.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cụ được giao trọng trách trở thành Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Bưởi - Chu Văn An trong chính quyền mới bấy giờ.
Gia đình giáo sư Dương Quảng Hàm năm 1944.
Tuy nhiên, cuộc đời của vị giáo sư tài hoa khép lại khá sớm, theo tài liệu được Bảo tàng Hà Nội đăng tải. Đêm 19/12/1946, sau Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, toàn dân sơ tán khỏi Hà Nội, đó cũng là thời điểm gia đình cụ ly tán.
Khi ấy, vợ con cụ đi trước, còn cụ ở lại chờ nhận nhiệm vụ mới. Không ai ngờ đó cũng là lần cuối cùng gia đình được gặp cụ. Sự hy sinh của Giáo sư Dương Quảng Hàm trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến trở thành mất mát lớn đối với gia đình và nền giáo dục nước nhà.
"Hổ phụ sinh hổ tử": 8 người con đều nổi bật
Điều đặc biệt ở gia đình cụ Dương Quảng Hàm là cả tám người con, gồm bốn trai và bốn gái, đều trưởng thành trong nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng đều có chung tinh thần phụng sự đất nước.
Theo ông Dương Tự Minh - con út của Giáo sư Dương Quảng Hàm, người học giỏi nhất nhà là anh cả Dương Bá Bành.
Ông Dương Bá Bành thuộc nhóm sinh viên đầu tiên tốt nghiệp Trường Đại học Y dược khoa và là một trong những bác sĩ đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp trao bằng tốt nghiệp năm 1945, theo thông tin từ Báo Quân đội nhân dân.
Ngay sau đó, ông tình nguyện Nam tiến, phụ trách một trạm quân y tiền phương ở Mặt trận Nam Trung Bộ. Khi Hà Nội bị tạm chiếm, ông tiếp tục công tác tại Nhà thương Phủ Doãn (nay là Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức), sau này từng giữ cương vị Giáo sư, Giám đốc Trường Nữ hộ sinh Hà Nội.
Người con thứ hai, Dương Thị Ngân, ghi dấu ấn trong lịch sử phát thanh Việt Nam. Bà là một trong những phát thanh viên đầu tiên đọc câu xướng nổi tiếng: "Đây là Đài Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa".
Ngày 7/9/1945, bà cùng ông Nguyễn Văn Nhất thay nhau đọc toàn văn Tuyên ngôn Độc lập trên sóng phát thanh, đánh dấu sự ra đời của Đài Tiếng nói Việt Nam. Đến ngày 19/12/1946, chính bà là người đọc Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh trên sóng quốc gia. Trong thời gian công tác, bà còn hai lần được gặp Bác Hồ và trực tiếp nghe Người căn dặn về trách nhiệm của người làm phát thanh.
Người con thứ ba là Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Dương Trọng Bái, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Ông được đồng nghiệp nhận xét bằng bốn chữ "Mô phạm truyền gia" vì phong cách chuẩn mực, khiêm nhường và tận tụy với nghề.
Trong sự nghiệp khoa học, ông là một trong ba nhà vật lý đầu tiên của Việt Nam được cử sang Viện Dubna (Liên Xô cũ) nghiên cứu vật lý hạt nhân; tham gia biên soạn bộ sách giáo khoa Vật lý đầu tiên dành cho học sinh THPT và xây dựng hệ thống thuật ngữ tiếng Việt cho ngành Vật lý.
Người con thứ tư là Dương Thị Thoa, còn được biết đến với bí danh Lê Thi. Bà là một trong hai người phụ nữ trực tiếp kéo Quốc kỳ tại Quảng trường Ba Đình trong lễ Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945.
Thời trẻ, bà là học sinh xuất sắc, từng nhận giải thưởng của Toàn quyền Đông Dương. Sau Cách mạng Tháng Tám, bà trở thành cán bộ tiền khởi nghĩa, rồi được cử học tại Trường Đảng Nguyễn Ái Quốc. Sau này, bà là Giáo sư triết học, nguyên Viện trưởng Viện Triết học thuộc Ủy ban Khoa học Xã hội Việt Nam.
Người con thứ năm là Dương Hồng, một nhà giáo dạy Sinh học. Ông từng tham gia lực lượng tự vệ Hà Nội thời trẻ, đồng thời nổi tiếng với khả năng sử dụng thành thạo cả hai tay. Trong giảng dạy, ông thường dùng tay trái để vẽ hình minh họa, tay phải viết chú thích lên bảng. Ngoài công tác giảng dạy, ông còn tự biên soạn nhiều cuốn từ điển như Từ điển Pháp - Việt, Từ điển Sinh vật và tự vẽ bộ tranh động vật phục vụ việc học.
Người con thứ sáu, Dương Thị Duyên, là phóng viên Việt Nam Thông tấn xã. Bà là nữ phóng viên duy nhất của Việt Nam tham dự Hội nghị Paris về Việt Nam tại Pháp. Ngoài nhiệm vụ đưa tin, bà còn tham gia tuyên truyền, vận động kiều bào theo sự phân công của đoàn công tác. Thông thạo tiếng Anh và tiếng Pháp, bà từng là Trưởng ban Tin Thế giới - nữ trưởng ban đầu tiên của Thông tấn xã Việt Nam, sau đó có thời gian chuyển sang phụ trách Ban Quốc tế của Trung ương Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.
Người con thứ bảy, Giáo sư, Bác sĩ Dương Thị Cương, tiếp nối con đường y khoa của anh cả. Bà từng là Trưởng bộ môn Phụ sản Trường Đại học Y Hà Nội, Giám đốc Bệnh viện C (nay là Bệnh viện Phụ sản Trung ương), đồng thời là đại biểu Quốc hội khóa IV. Bà cũng là nhà khoa học nữ đầu tiên của ngành y - dược Việt Nam được trao Giải thưởng Kovalevskaia nhờ những nghiên cứu về ung thư phụ khoa, sức khỏe thai nhi và điều trị hiếm muộn.
Người con út Dương Tự Minh tham gia hoạt động cách mạng từ năm 13 tuổi. Ông từng tham gia in và phát hành báo Nhựa sống trong vùng địch kiểm soát, hai lần bị bắt giam tại Nhà tù Hỏa Lò. Sau hòa bình, ông từng giữ nhiều vị trí như Trưởng ban Trường học Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Giám đốc Khách sạn Hà Nội và Phó ban Liên lạc chiến sĩ cách mạng bị địch bắt tù đày tại Nhà tù Hỏa Lò. Số tù VN2017 của ông hiện vẫn được lưu giữ như một kỷ vật lịch sử.
Với những đóng góp ở nhiều lĩnh vực khác nhau, gia đình Giáo sư Dương Quảng Hàm vì thế luôn được nhắc đến như một trong những gia đình trí thức tiêu biểu của Thăng Long - Hà Nội, là minh chứng sinh động cho câu nói: "Hổ phụ sinh hổ tử."
(Theo QĐND, Bảo tàng Hà Nội...)
Bình luận
Đăng nhập hoặc Tạo tài khoản để tham gia bình luận
Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu