Danh hiệu NSND, NSƯT và giới hạn của “đề nghị”, xét tặng?

Ồn ào về hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu NSND lần thứ 10 của NSƯT Đỗ Kỷ vẫn chưa dừng lại sau bài đăng trên trang cá nhân (mạng xã hội Facebook) của anh ngày ngày 24/11/2023. Trong nội dung đăng tải và trong Đơn xin cứu xét nghệ sĩ thậm chí nêu rõ anh đã bị “choáng”, “sang chấn tâm lý”, “huyết áp luôn ở mức 170mgH”… Hàng ngàn bình luận trái chiều, hàng trăm lượt chia sẻ đã diễn ra. Câu hỏi của nhiều độc giả đặt ra và tập trung là: tiêu chí (cứng và mềm), giới hạn về việc đề nghị, xét tặng Danh hiệu NSND, NSƯT cũng như tham vọng của người làm nghệ thuật trong thế giới danh vọng?

Đề nghị và xét tặng danh hiệu, dừng lại vì đâu?

Ngày 24.11, trên trang facebook cá nhân (Đỗ Kỷ), NSƯT Đỗ Kỷ đăng ảnh Đơn xin cứu xét (ngày gửi 23 tháng 11 năm 2023) gửi các lãnh đạo và cơ quan có thẩm quyền xem xét về một Thông báo anh đã nhận trước đó. Cụ thể là nội dung: “Hồ sơ này Ban Thi đua – khen thưởng T.Ư trình Thủ tướng Chính phủ tạm để lại do: cá nhân có đơn thư, chưa đủ điều kiện, tiêu chuẩn đề nghị xét tặng danh hiệu NSND lần thứ 10”. Nội dụng này được trích từ Thông báo số 604/TB-NTBD ngày 21/11/2023 thông báo kết quả thẩm định hồ sơ đề nghị xét tặng danh hiệu “Nghệ sĩ nhân dân” lần thứ 10 của Cục Nghệ thuật biểu diễn gửi thông tin đến NSƯT Phạm Đỗ Kỷ”.

Ngay sau các thông tin đăng tải của nghệ sĩ Đỗ Kỷ, tại một trang facebook khác mang tên Nguyễn Thế Khoa   cũng đăng đàn chia sẻ câu chuyện liên quan. Ông Khoa cũng nêu chi tiết: “Tôi chợt nhớ giữa năm 2022 và đầu năm 2023 Tạp chí Văn hiến Việt Nam đã liên tục nhận được đơn tố cáo khẩn cấp của một người từng là đồng nghiệp của NSƯT Đỗ Kỷ tại Nhà hát kịch VN. Các lá đơn đều khẳng định NSUT Đỗ Kỷ không đủ phẩm chất đạo đức và tiêu chuẩn chuyên môn theo Nghị định số 40/2021 của Chính phủ về việc phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT”.

Thực tế thì việc xét tặng danh hiệu “Nghệ sĩ nhân dân”. “Nghệ sĩ ưu tú” theo Nghị định số 40/2021/NĐ-CP ngày 30/3/2021 (sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 89/2014/ NĐ-CP ngày 29 tháng 9 năm 2014) đã quy định rất rõ về tiêu chí đề nghị, xét tặng. Nếu đối chiếu kỹ càng cũng sẽ thấy được nguyên do của vấn đề. Chưa hết, một cá nhân đã có đơn thư tố cáo thì bắt buộc sẽ phải xử lý theo Luật tố cáo. Tức việc giải quyết đơn thư tố cáo và thời gian chờ đợi giải quyết đơn thư từ các cơ quan chức năng cũng là một yếu tố cần lưu tâm trong việc xem xét các công tác khen thưởng, phong tặng. Sẽ rất khó xử lý hệ quả khi một cá nhân đang có đơn thư lại được phong tặng từ cấp Bộ, Nhà nước… Đây tuy là một thiệt thòi song thực tế bắt buộc sẽ phải tuân theo quy trình đợi giải quyết đơn thư có kết quả, kết luận sáng rõ. Trong trường xảy ra thiệt hại và người bị hại có ý kiến thì sẽ được tiếp tục giải quyết theo luật định (việc này không chỉ có quy định mà còn có cả tiền lệ rất rõ ràng).

Giới hạn của phản ứng và buồn vui cách ứng xử của nghệ sĩ được “phong danh”

Mặc dù NSƯT Đỗ Kỷ khẳng định ông “nào có ham danh nọ, tước kia” nhưng cách ông đăng tải các thông tin mang tính chất nội bộ, đang được làm rõ với mục đích “mong bà con cho ý kiến để mình hết buồn và thêm tin yêu ở cuộc đời này ạ” và cũng “tự kết luận” rằng “vậy mà vẫn có người ganh ghét, tỵ hiềm” thì rất đáng suy nghĩ về câu chuyện ứng xử, ứng xử đúng đắn và giới hạn của phản ứng và buồn vui cách ứng xử của nghệ sĩ được Nhà nước “phong danh”.

Việc lo lắng và buồn – ở góc độ cá nhân nghệ sĩ là có thể hiểu và chia sẻ, thông cảm. Song với cách thức và nội dung cũng như hướng “quy kết” của nghệ sĩ dường như đã cả gián tiếp, trực tiếp gây thiệt hại cho các cán bộ, lãnh đạo cơ quan quản lý có liên quan (cũng là những đồng nghiệp thân thiết của ông).

Thực tế thì các nội dung đăng tải của cả nghệ sĩ Đỗ Kỷ lẫn nhà báo Nguyễn Đăng Khoa nêu trên lập tức gây ra những cuộc “tranh luận” nảy lửa. Nhiều luồng ý kiến đã được đưa ra để chia sẻ, cảm thông có phần “bênh vực” với “nỗi niềm” và tình trạng “sức khỏe’ của nghệ sĩ. Có luồng ý kiến lại phản bác mạnh mẽ cho rằng nghệ sĩ “làm om lên”, “như… đứa trẻ mất phần kẹo…”, “vì danh nghệ sĩ nhân dân/Tăng cao huyết áp thêm phần nguy nan…”… Có luồng ý kiến phê phán về giá trị đích thực của một nghệ sĩ và một danh hiệu như “sao cứ phải quan trọng thế. Nếu thực tài thì đâu cần ai phải ban cho…”.

Và cũng có cả luồng ý kiến không đồng tình về cách phản ứng của NSƯT Đỗ Kỷ. Họ cho rằng trong Thông báo của Cục nghệ thuật biểu diễn gửi tới đã nêu rõ lý do. Nếu có thắc mắc nghệ sĩ hoàn toàn có thể… hành xử “văn minh”, đúng cách hơn bằng cách gửi Đề nghị làm rõ các thông tin không thỏa đáng và chờ đợi kết quả theo đúng quy trình giải quyết hành chính đã quy định trong Luật. Là một người đã được phong tặng danh hiệu cao quý (nghệ sĩ Đỗ Kỷ đã được phong tặng danh hiệu NSƯT), là một Đảng viên, từng là một quản lý (từ cấp phòng đến cấp cao nhất trong một đơn vị nhà nước), nghệ sĩ Đỗ Kỷ nắm rất rõ điều này. (Nhất là trong bối cảnh nam nghệ sĩ đã từng công tác tại chính đơn vị gửi thông báo mà nghệ sĩ đang thắc mắc).

Nhiều khán giả còn cho rằng sự “thiếu cảm thông” và phản ứng “chưa hợp lý” này của nghệ sĩ là xuất phát từ việc “ham hố”, “xính danh”, “háo danh”, “không chịu buông bỏ”… Thậm chí, việc “kể” thêm ở trong Đơn cứu xét việc làm bình thường của một cán bộ Bộ – “chị Nguyệt, số điện thoại…” cũng là điều đáng suy nghĩ. Việc làm của một cán bộ tổ chức là đề nghị gỡ các thông tin mang tính nội bộ, đang được làm rõ… khỏi nơi vẫn được xem là “chốn thị phi nảy lửa” để đợi kết quả cuối cùng âu cũng là việc làm đúng quy định, văn minh. Song qua nam nghệ sĩ nó lại bị hướng đến một ý niệm khác. Chưa kể, vô hình chung, các cuộc tranh luận và các ý kiến khán giả, độc giả đã ít nhiều “động chạm” làm tổn thương những nghệ sĩ đích thực (đã đạt đủ tiêu chuẩn theo quy định) đã được phong tặng danh hiệu.

Cậu chuyện đề nghị, xét tặng danh hiệu này chắc chắn vẫn chưa thể kết thúc. Không chỉ bởi mọi nội dung đơn thư đang trong quá trình xem xét, giải quyết mà có lẽ còn bởi một phần từ chính cách ứng xử của những người trong cuộc – những người dường như đang cố tình “châm ngòi” vụ việc, đẩy luồng dư luận theo hướng mình mong muốn.

Dù thế nào thì trước và cả sau những vụ việc như này thì việc phản ứng của nghệ sĩ và đặc biệt là cách chia sẻ thông tin trên các trang mạng xã hội (vốn rất nhạy cảm và có nhiều quy định quản lý giám sát, đan chéo) rất đáng để bàn và xem xét xử lý nghiêm túc. Đó không chỉ là việc nhạy cảm, rất dễ tạo ra những hệ lụy xấu mà còn tiềm ẩn nhiều gây thiệt hại cho nhiều cá nhân, đơn vị liên quan.

NSƯT Đỗ Kỷ sinh năm 1961 tại Hà Nội. Năm 1982, ông tốt nghiệp lớp đào tạo Diễn viên Khóa I Nhà hát Kịch Việt Nam… Ông từng đảm nhận vị trí Phó Giám đốc Nhà hát Kịch Việt Nam.

Năm 2011, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú.

Ông gắn bó với nhiều vai diễn trong các phim truyền hình được khán giả yêu thích như: Bản di chúc bí ẩn, Gia phả của đất, Trái tim có nắng, Câu hỏi số năm, Hương đất, Cuồng phong, Người phán xử, Sinh tử, Tình yêu và tham vọng, Hồ sơ cá sấu và mới đây nhất là Nơi giấc mơ tìm về.

NSƯT Đỗ Kỷ về hưu năm 2022.

Chung Thành