Cụ bà 90 tuổi người Việt duy nhất ở Thủ đô Trung Phi và cái Tết đầu tiên sau 70 năm xa quê

 

Trung tá Vũ Văn Hiệp là một trong ba sĩ quan đầu tiên của Việt Nam được cử đến Phái bộ Gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc tại Cộng hòa Trung Phi (MINUSCA) nhiệm kỳ 2015-2016. Trong một lần sang ăn cơm trưa tại quán ăn đối diện trụ sở công tác, anh Hiệp tình cờ biết được rằng ở đất nước châu Phi xa xôi này có người phụ nữ Việt Nam sinh sống đã gần 70 năm và chưa từng trở về quê hương. Đó là cụ bà Nguyễn Thị Luyến, nay đã gần 90 tuổi.

Kể về cơ duyên này, Trung tá Vũ Văn Hiệp nói: "Hôm đó, tôi gặp một người phụ nữ Trung Phi đứng tuổi. Nhìn thấy trên quân phục của bọn tôi có in hai chữ ‘Việt Nam’, cô ấy tiến lại hỏi chuyện. Thì ra, bà ngoại cô ấy là người Việt. Lúc đó, tôi ngạc nhiên lắm. Chính hai chữ 'Việt Nam' thiêng liêng kết nối chúng tôi".

Rất mong muốn gặp gỡ người đồng bào, tuy nhiên vì bận công tác, nên mãi tới dịp Tết Dương lịch năm ấy Trung tá Hiệp mới có điều kiện tìm đến thăm cụ Nguyễn Thị Luyến và gia đình. Cụ sống trong con ngõ tại thủ đô Bangui – Cộng hòa Trung Phi. Thấy bóng dáng Trung tá Hiệp, cụ Luyến ra tận cổng đón, nhận ra nước da vàng, mái tóc đen, cụ ôm chầm lấy anh, nắn vai, mắt rưng rưng nhìn ngắm như thể muốn chắc chắn rằng mình đang được gặp người đồng bào đầu tiên sau gần 70 năm.

 

 

Xúc động đến mức không nói lên lời, câu chữ cứ líu díu vào nhau giọng run run nhưng cụ Luyến không ngừng hỏi đủ thứ chuyện về Hà Nội, về Việt Nam. Do 70 năm không dùng tiếng Việt, có lúc bí từ để diễn tả, cụ phải chêm bằng tiếng Pháp vào. Ở Bangui chỉ có cụ là người Việt duy nhất, cụ không có cơ hội dùng tiếng mẹ đẻ bao nhiêu năm nay.

 

"Thậm chí cụ vẫn dùng cách nói của những năm 1950, xưng là 'tôi' và gọi tôi là 'ông' dù cụ lúc đó đã 86 tuổi", Trung tá Hiệp nhớ lại.

Sau này, không chỉ có Trung tá Hiệp mà cả những đồng đội khác trong tổ công tác Việt Nam cũng thường xuyên đến thăm cụ Luyến. Mỗi lần gặp gỡ lại là một kỷ niệm có quên về tình người, về tình yêu quê hương nơi đất khách. Xúc động khi nghe người đồng đội đi trước kể về người phụ nữ Việt duy nhất ở Trung Phi, ngay khi vừa đến nhận nhiệm vụ tại MINUSCA năm 2017, Thượng tá Lê Ngọc Sơn đã cùng những người đồng đội trong tổ công tác Việt Nam cố gắng sắp xếp thời gian tìm đến nhà thăm hỏi cụ Luyến: "Cụ nói gặp được bọn tôi cụ rất vui vì được nói tiếng Việt, và còn dặn chúng tôi hãy thường xuyên đến chơi với cụ".

 

Cụ Nguyễn Thị Luyến quê gốc ở quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Năm 1953, cụ theo một người lính lê dương về Trung Phi và sống ở Bangui từ đó đến giờ. Vì một số lý do, cụ chưa một lần liên lạc hay trở về Việt Nam.

Sống tại cùng đất có thời tiết khắc nghiệt vói cái nắng bỏng rát "đặc sản", bệnh dịch cũng như an ninh bất ổn ở Bangui, bà Luyến đã đi qua nhiều thăng trầm. Sau khi cụ Luyến tới Bangui được 10 năm thì chồng cụ chết vì bạo bệnh. Một mình cụ tần tảo nuôi 4 đứa con thơ: "Tôi làm tất cả mọi việc có thể, ai thuê làm việc nặng nhọc cũng chẳng quản, miễn là kiếm được miếng ăn cho con. Phụ nữ châu Phi có thể bất lực ngồi nhìn con chết đói. Phụ nữ Việt bao giờ cũng hy sinh tất cả vì con".

Khó khăn nguy hiểm là thế, nhưng người phụ nữ Việt Nam duy nhất sống tại thủ đô Trung Phi chưa bao giờ khuất phục số phận. Hiện nay, cụ có 3 cái nhà, 1 cái dùng ở cùng các cháu, còn 2 cái kia cụ cho thuê để thêm thu nhập. Cụ còn nuôi được rất nhiều gà theo mô hình công nghiệp và trồng một vườn rau xanh với nét rất "Việt Nam", có cả gừng và mùi tàu. Cụ rất tự hào về khu vường này của mình. Ở Trung Phi khí hậu rất khắc nghiệt, thổ nhưỡng cũng không được tốt như Việt Nam nên người dân nơi đây có ít khả năng tăng gian nhưng ngay từ hồi mới tới đây, cụ Luyến đã bắt tay vào canh tác khu vườn này. Nhờ khu vườn này mà các con của cụ vẫn có ngô và sắn để cầm cự trong khi nhiều gia đình ở đây phải chịu cảnh đói quanh năm.

 

"Cứ có đất, dù cằn cỗi đến mấy cũng vẫn trồng cấy được, miễn là phải cần cù, chịu khó", lời cụ Luyến nói rất đúng với tinh thần "có sức người sỏi đá cũng thành cơm" của người Việt.

 

Dù xa quê gần 70 năm, cụ Luyến chưa bao giờ quên cách chế biến các món ăn thuần Việt. Không những vậy, món ăn Việt còn trở thành cầu nối đưa Việt Nam đến gần hơn với người dân Bangui. Ban đầu, các món ăn như cá kho riềng, cá sốt cà chua, cải xào lòng gà,... chỉ được cụ Luyến chế biến và chỉ lại cách nấu cho các con, các cháu. Tuy nhiên, sau khi nhận thấy không chỉ con cháu mình mà cả người Trung Phi và người các nơi khác đều rất thích các món Việt, đặc biệt là nem rán, cụ Luyến nảy ra sáng kiến làm nem rán cung cấp cho các nhà hàng xung quanh. Cũng từ đó, kinh tế gia đình cụ Luyến khá hẳn lên. Ở Bangui, nem vẫn được gọi là "nem", chứ không phải là cách gọi theo tiếng Anh hay tiếng địa phương. Đây là món ăn phổ biến và được nhiều người dân nơi đây ưa thích. Khi vào một nhà hàng, chỉ cần gọi "nem" là người ta cũng có thể hiểu. Chắc hẳn cụ phải tự hào lắm vì là người có công giới thiệu món ăn này tới mọi người.

Tuổi đã cao, lại sinh sống trong sự bất ổn thường trực về an trong những suốt năm gần đây cụ Luyến cẫn phát huy tinh thần kiên cường, bất khuất của ngừơì phụ nữ Việt. Mỗi lần bạo lực bùng phát, cụ Luyến lại bắt các cháu phải đi lánh nạn, chỉ còn cụ và một người cháu lớn là quyết tâm ở lại trông nhà và hàng quán, dù nhiều gia đình khác đi sơ tán hết:

 

"Hồi nhỏ ở Việt Nam, lúc giặc Pháp càn quét, bố tôi đi công tác vắng, mẹ tôi cũng là người duy nhất ở lại trông nhà. Phụ nữ Việt Nam ở đâu cũng vậy thôi, kiên cường trong mọi hoàn cảnh", cụ Luyến nói. 4 người con của cụ Luyến cũng được cụ rèn cho đức tính cần cù, chịu khó, không quản ngại gian khó của người Việt vì vậy khi trưởng thành họ đều thành công. Giờ đây, cụ Luyến đã có tới 34 người cháu và chắt. Con cháu cụ đều thành đạt cả, trong đó có cả luật sư, bác sĩ, thẩm phán, hải quan... Ai cũng có cơ ngơi riêng, nhà cửa xe hơi và cuộc sống sung túc tại Pháp và Trung Phi.

 

Mỗi lần có dịp về thăm cụ, các con cháu cụ đều mang theo những thứ mang hương vị quê hương Việt Nam về làm quà. Quần áo có nguồn gốc từ Việt Nam cụ chỉ mặc nó vào những dịp thật đặc biệt, còn thường ngày cụ chỉ gấp ngay ngắn và cất vào tủ vì… sợ hỏng mất. Xúc động trước tình cảm và nỗi nhớ quê nhà của cụ, mỗi khi tới thăm, các sĩ quan gìn giữ hòa bình đều mang đến biếu cụ những món đồ mà họ mang được từ Việt Nam như nước mắm, cà phê, mỳ tôm, miến.

Tết âm lịch năm 2017, Trung tá Sơn cùng các đồng đội ở Bangui đã chuẩn bị hẳn một cái Tết Việt để mời cụ Luyến đến dự. Tuy điều kiện còn thiếu thốn, nhưng mọi người vẫn cố gắng chuẩn bị một cái Tết đầy đủ, đúng với cành đào, câu đối, phong bao lì xì đỏ, bánh chưng, nem rán. Mọi người cũng cùng nhau bày bàn thờ, mâm ngũ quả và treo ảnh Bác Hồ. Đây là lần đầu tiên sau gần 70 năm cụ Luyến được cảm nhận cái không khí Tết cổ truyền ở Việt Nam.

 

Thắp nén hương tưởng nhớ Chủ tịch Hồ Chí Minh, cụ Nguyễn Thị Luyến xúc động nói: "Cảm ơn các cháu đã cho bà cơ hội nhớ lại những ký ức của 70 năm về trước, cho bà được đón một cái tết truyền thống của dân tộc Việt Nam ngay tại Trung Phi, điều mà trước đây bà nghĩ có lẽ đến khi qua đời cũng bao giờ có được".