Ca trù Việt Nam và những đặc điểm khiến thế giới phải công nhận

Ca trù còn gọi nôm na là Hát cô đầu, Hát nhà trò là loại hình diễn xướng bằng âm giai nhạc thính phòng rất thịnh hành tại khu vực Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ Việt Nam. 

 

Ca trù được bắt nguồn từ dân ca, dân nhạc cùng với một số trò diễn và múa dân gian. Vì thế, nó là bộ  môn nghệ thuật  tổng hợp với nét độc đáo là sự phối hợp đa dạng, tinh tế, nhuần nhuyễn giữa thi ca và âm nhạc, đôi khi có cả múa.

 

Ca trù xuất hiện sơ khai vào đàu thế kỉ 11 và bắt đàu trở nên thịnh hành trong nước từ thế kỷ 15. Tuy nhiên, cho đến nửa cuối thế kỷ 20, ca trù mới được thế giới biết đến lần đầu tiên qua tiếng hát của nghệ nhân Quách Thị Hồ (1909 – 2001).

 

 

Về sau, ca trù được nhiều nhạc sĩ, nhạc học nước ngoài theo học, tìm hiểu, nghiên cứu và giới thiệu tại nhiều trường đại học nổi tiếng trên thế giới.

 

 

Trải qua quá trình phát triển thăng trầm cùng với những biến cố của lịch sử, cho tới nay, ca trù đã đạt đến trình độ thẩm mỹ cao, khẳng định được vị trí quan trọng không chỉ của Việt Nam mà còn của cả nhân loại.

 

Loại hình nghệ thuật này phổ biến ở 14 tỉnh thành trong nước, khu vực phía Bắc như: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Dương, Hải Phòng, Hưng Yên, Nam Định, Thái Bình, Phú Thọ, Vĩnh Phúc). Ở miền Trung từ Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và miền Nam ở TP. Hồ Chí Minh.

 

Nhiều nơi trước đây có giáo phường ca trù ở châu thổ Bắc Bộ cho đến hiện vẫn có đền thờ tổ ca trù như làng Lỗ Khê (xã Liên Hà, huyện Đông Anh, Hà Nội) có đình ca công, hay làng Cổ Đạm (huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh) có đền Tổ Cô đầu hay đền Bạch Hoa công chúa và làng Phượng Cách (xã Phượng Cách, huyện Quốc Oai, Hà Nội) cũng có di tích đền thờ tổ ca trù.

Thể loại ca trù có 5 không gian trình diễn chính: hát cửa đình (hát thờ), hát cửa quyền (hát cung đình hay hát chúc hỗ), hát tại gia (hát nhà tơ), hát thi và hát ca quán (hát chơi). Mỗi không gian có một lối hát và cách thức trình diễn riêng.

 

 

Xưa kia, hát ca trù được tổ chức chặt chẽ thành phường, giáo phường, do trùm phường và quản giáp cai quản. Nó có qui định về sự truyền nghề, cách học đàn, học hát, việc cho phép đào nương vào.

 

Thành phần trình diễn ca trù gồm: 1 nữ ca sĩ, gọi là "đào nương" hát theo lối nói và gõ phách lấy nhịp. Phách được làm bằng gỗ hoặc tre, được gõ bằng 2 que. 1 nam nhạc công gọi là “kép” đệm đàn đáy cho người hát. Đây là loại đàn cổ, dài, có 3 sợi dây tơ và 10 phím đàn và 1 người điểm trống chầu gọi là “quan viên”.

 

Đóng vai trò quan trọng nhất là ca nương. Yêu cầu để trở thành ca nương được mọi người công nhận, người nghệ sỹ phải trải qua quá trình học hỏi, luyện tập, trau dồi và vượt qua rất nhiều thử thách.

 

 

Trong ca trù có các thể  cách chỉ các làn điệu hát, hình thức diễn xướng múa, diễn, nghi lễ, việc thi cử trong ca trù. Khi thể cách là làn điệu hát, thì “thể cách” hoàn toàn trùng hợp với “làn điệu” . Một điệu có thể là một bài hát nhưng cũng có thể bao gồm nhiều bài và mỗi bài bao giờ cũng chỉ có một lời ca với tên gọi riêng của nó. Thể cách cũng chỉ một tiết mục múa hoặc diễn xướng, thậm chí một nghi lễ trong trình diễn ca trù, một trình diễn kỹ thuật về sử dụng trống hoặc đàn.

 

Trong nghệ thuật biểu diễn ca trù, số thể cách có sự thêm bớt thành các biến cách, làm phong phú thêm cho thể cách ca trù. Theo tư liệu Hán Nôm hiện đã ghi nhận được 99 thể cách Ca trù, có thể chia thành 3 nhóm gồm nhóm hát thuần túy gồm 66 làn điệu, bao gồm 5 nhóm nhỏ là hát, đọc, nói, ngâm, thổng; nhóm kết hợp hát - múa - diễn gồm 19 thể cách; nhóm nghi lễ và trình diễn nghề trong thi cử gồm 14 thể cách.

 

Thơ giữ vị trí quan trọng trong ca trù. Nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc cho rằng hát ca trù là hát thơ với một hệ bài bản phong phú quy định cho từng lối hát. Đặc điểm lời lẽ, ca từ của ca trù mang tính uyên bác, ít lời mà nhiều nghĩa, giàu chất thơ, mang nhiều cảm xúc, trầm ngâm, sâu lắng. Bên cạnh đó, kỹ thuật hát rất tinh tế, công phu, đòi hỏi phải nắn nót, chau chuốt từng chữ. Trong khi hát, đào nương không cần há to miệng, không đẩy mạnh hơi từ buồng phổi mà ém hơi trong cổ, ậm ự mà lời ca vẫn rõ ràng, tròn vành rõ chữ.

 

Các thể thơ được vận dụng vào điệu hát của ca trù như: lục bát (điệu Bắc phản, Chừ khi, Cung bắc, Nhịp ba cung bắc, Đại thạch, Hãm, Hồng hạnh, Non mai, Thư phòng, Mưỡu, Ngâm vọng, Thổng…); song thất lục bát. Đồng thời còn có các thể thơ 7 chữ và 1 câu lục cuối bài, thể thơ 7 chữ và 1 câu lục bát cuối bài, thể thơ Đường luật, thể phú, thơ Đường luật trường thiên. Thể hát nói là thể thơ đặc biệt, dành riêng cho ca trù. 

Từ sau Cách mạng Tháng 8, ca trù bị xem là "trò chơi hư hỏng, trụy lạc" và bị cấm đoán vì bị xem là liên quan đến mại dâm. Chính quyền thời điểm đó cũng gán cho bộ môn ca trù là "phong kiến, trưởng giả". Cho đến thập niên 1980, môn ca trù mới được cho phép trình diễn cho công chúng nhưng trong khuôn khổ đề tài chính trị chứ không giữ được thể văn truyền thống.  Ca trù lần đầu ra mắt trên đài phát thanh với bài hát "Những mùa xuân"  của NSND Quách Thị Hồ. Vào năm  2009, chính phủ đề cử ca trù là bộ môn Di sản thế giới UNESCO. Từ đây, ca trù được công nhận  để nghiên cứu bảo tồn.

 

Bộ môn nghệ thuật ca trù sau đó còn được khai thác trong nhiều bộ phim cũng như trong các chủ đề âm nhạc Việt Nam như Mê Thảo, Thời vang bóng , Trăng tỏ thềm lan, Trò đời, Thương nhớ ở ai,...

 

Trải qua nhiều thăng trầm, đến  nay ca trù vẫn là tượng đài cho văn hóa phi vật thể của quốc gia Việt Nam. Hôm nay, ngày 23/2/2020, nhằm ngày giỗ tổ nghiệp ca trù, Google lần đầu tiên tôn vinh loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc này của Việt Nam bằng biểu tượng đặc biệt thay thế tạm thời trên trang chủ.