Quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân ở Việt Nam

Quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân là gì?

Thông tin cá nhân là thông tin đủ để xác định chính xác danh tính một cá nhân, bao gồm ít nhất nội dung trong những thông tin sau đây: họ tên, ngày sinh, nghề nghiệp, chức danh, địa chỉ liên hệ, địa chỉ thư điện tử, số điện thoại, số chứng minh nhân dân, số hộ chiếu. Những thông tin thuộc bí mật cá nhân gồm có hồ sơ y tế, hồ sơ nộp thuế, số thẻ bảo hiểm xã hội, số thẻ tín dụng và những bí mật cá nhân khác (như thành viên trong gia đình hoặc những người liên quan..).

Quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân là quyền cho phép các cá nhân được quyết định đối với thông tin cá nhân của mình, không bị công bố thông tin cá nhân nếu không có lý do chính đáng, được áp dụng các biện pháp hợp pháp, bao gồm yêu cầu các cơ quan nhà nước và các chủ thể khác có liên quan phải thực thi nghĩa vụ tương ứng của họ, để ngăn ngừa, khắc phục, đền bù tổn thất và xử lý những hành vi vi phạm bí mật thông tin cá nhân của mình.

Theo nhận thức chung, nội hàm của quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân bao gồm:

- Quyền được yêu cầu chỉnh sửa thông tin cá nhân nhằm bảo đảm tính toàn vẹn, chính xác của thông tin.

- Quyền cho phép bên thứ ba tiếp cận thông tin cá nhân của mình.

- Quyền yêu cầu Nhà nước hoặc chủ thể khác có liên quan có các biện pháp bảo đảm tính bí mật của thông tin.

- Quyền đòi bồi thường thiệt hại khi có hành vi xâm phạm thông tin cá nhân trái pháp luật.

Pháp luật về quyền được bảo vệ thông tin cá nhân ở Việt Nam

Bảo vệ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân đã được ghi nhận là quyền công dân trong tất cả các bản Hiến pháp của Việt Nam (từ Hiến pháp 1946 đến Hiến pháp 1992). Đến Hiến pháp năm 2013, vấn đề bảo vệ thông tin cá nhân và bí mật đời sống riêng tư không chỉ tiếp tục được khẳng định, mà đặc biệt với việc sử dụng thuật ngữ "mọi người", pháp luật Việt Nam đã nhìn nhận vấn đề này dưới góc độ quyền con người nói chung chứ không chỉ bó hẹp trong phạm vi quyền công dân. “(1) Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân và bí mật gia đinh; có quyền bảo vệ danh dự, uy tín của minh. Thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình được pháp luật bảo đảm an toàn. (2) Mọi người có quyền bí mật thư tín, điện thoại, điện tín và các hỉnh thức trao đổi thông tin riêng tư khác. Không ai được bóc mở, kiểm soát, thu giữ trái luật thư tín, điện thoại, điện tín và các hỉnh thức trao đổi thông tin riêng tư của người khác” .

Thể chế hóa quy định trong các bản Hiến pháp, các đạo luật chuyên ngành như Bộ luật Hình sự, Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Xử lý vi phạm hành chính, Luật Tố tụng hành chính, Luật Phòng, chống HIV/AIDS, Luật Giao dịch điện tử, Luật Công nghệ thông tin, Bộ luật Dân sự 2015, Luật An toàn thông tin mạng 2015, Luật tiếp cận thông tin 2016, Luật Trẻ em 2016 vvà các văn bản pháp luật chuyên ngành khác đã có nhiều quy định cụ thể nhằm tạo nên một hệ thống pháp luật bảo vệ quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân. Chẳng hạn, quy định “(1) Đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ”. (2) Việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến đời sống riêng tư, bí mật cá nhân phải được người đó đồng ý, việc thu thập, lưu giữ, sử dụng, công khai thông tin liên quan đến bí mật gia đình phải được các thành viên gia đình đồng ý, trừ trường hợp luật có quy định khác. (3) Thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của cá nhân được bảo đảm an toàn và bí mật. Việc bóc mở, kiểm soát, thu giữ thư tín, điện thoại, điện tín, cơ sở dữ liệu điện tử và các hình thức trao đổi thông tin riêng tư khác của người khác chỉ được thực hiện trong trường hợp luật quy định.(4) Các bên trong hợp đồng không được tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân, bí mật gia đình của nhau mà mình đã biết được trong quá trình xác lập, thực hiện hợp đồng, trừ trường hợp có thỏa thuận khác . Hay “Tổ chức, cá nhân thu thập, xử lý và sử dụng thông tin cá nhân của người khác trên môi trường mạng phải được người đó đồng ý, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác” ; “(1) Cá nhân có quyền yêu cầu tổ chức, cá nhân lưu trữ thông tin cá nhân của mình trên môi trường mạng thực hiện việc kiểm tra, đính chính hoặc hủy bỏ thông tin đó. (2). Tổ chức, cá nhân không được cung cấp thông tin cá nhân của người khác cho bên thứ ba, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác hoặc có sự đồng ý của người đó. (3). Cá nhân có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại do hành vi vi phạm trong việc cung cấp thông tin cá nhân” . “Người tiêu dùng được bảo đảm an toàn, bí mật thông tin của mình khi tham gia giao dịch, sử dụng hàng hóa, dịch vụ, trừ trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền yêu cầu” .

Quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân không phải là một quyền tuyệt đối, có nghĩa là trong những trường hợp nhất định, chủ thể nắm giữ thông tin có quyền tiết lộ bí mật dữ liệu cá nhân, khai thác dữ liệu bí mật cá nhân trái với ý muốn của cá nhân đó. Tương tự như các quyền có giới hạn khác, quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân bị giới hạn bởi quyền và lợi ích hợp pháp của người khác; an ninh quốc gia; trật tự công cộng, sức khỏe cộng đồng hoặc đạo đức xã hội. Trong những trường hợp này, chủ thể nắm giữ thông tin cá nhân có thể xử lý thông tin cá nhân của người khác mà không cần có sự đồng ý của người đó.

Vấn đề tác động đến quyền được bảo vệ thông tin cá nhân

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra, việc ứng dụng khoa học công nghệ vào quản lý nhà nước, hoạt động sinh hoạt, vui chơi, giải trí, sản xuất kinh doanh... đã trở thành xu hướng lớn và ngày càng trở nên phổ biến trên thế giới cũng như ở Việt Nam. Việc thu thập, lưu trữ, phân tích, truyền tải dữ liệu cá nhân (thông tin cá nhân) được lưu trữ trên môi trường mạng, thiết bị kỹ thuật số trở nên dễ dàng, nhanh chóng và thuận tiện. Một lượng dữ liệu “khổng lồ” về con người đang được Chính phủ, doanh nghiệp thu thập hằng ngày. Đây có thể coi là thành tựu của xã hội hiện đại nói chung cũng như sự phát triển của Việt Nam nói riêng.

Mặt khác, sự phát triển của công nghệ thông tin còn giúp thúc đẩy các hoạt động giao dịch kinh doanh thương mại một cách nhanh chóng, thuận tiện mà không phụ thuộc vào yếu tố địa lý, tuy nhiên, điều này cũng đồng thời tạo ra những rủi ro về bí mật đời tư. Khi đăng ký mua hàng qua một trang web, khách hàng phải khai báo số điện thoại, nơi nhận hàng (thường là cơ quan hoặc nhà riêng). Một số trang web khác khi truy cập còn đòi hỏi những thông tin rất “riêng tư” như thu nhập của bạn bao nhiêu một tháng; nếu định mua ô tô, bạn sẽ chọn loại xe gì... Tất cả những thông tin đó đều thuộc quyền sở hữu cá nhân của khách hàng, nhưng khi đã tiết lộ ra ngoài, rất có thể sẽ bị lợi dụng để trở thành tài sản của người khác. Đối với các giao dịch trên mạng, bên cạnh các thông tin có giá trị kinh tế như về thẻ tín dụng, tài khoản của người sử dụng thì các thông tin như số điện thoại, email, địa chỉ của người tiêu dùng cũng đang dần trở thành những thứ có giá trị đối với các doanh nghiệp. Nói cách khác, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, thiết bị kỹ thuật số và thương mại điện tử có thể đẩy người dùng vào những rủi ro mất an ninh, an toàn thông tin như bị nghe lén, tấn công lừa đảo, bị sử dụng, phát tán dữ liệu cá nhân, bị giả mạo hoặc đánh cắp danh tính. Trong nhiều trường hợp, điều này không chỉ làm tổn hại đến cá nhân mà còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới những thành viên khác trong gia đình hoặc người quen của họ. Trong bối cảnh đó, việc bảo vệ thông tin cá nhân, kiểm soát việc thu thập, lưu trữ, sử dụng và chia sẻ lượng dữ liệu khổng lồ này là thách thức không chỉ của Nhà nước mà cần sự quan tâm của toàn xã hội.

Giải pháp bảo đảm quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân ở Việt Nam

Một là, nâng cao nhận thức của cá nhân, tổ chức, cơ quan về quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân.

- Đối với người dân

Nguyên tắc chung là mỗi người phải có trách nhiệm “tự bảo vệ thông tin cá nhân và tự chịu trách nhiệm khi cung cấp những thông tin đó trên mạng”, vì vậy, mỗi người dân phải tự ý thức bảo vệ thông tin cá nhân của mình, cũng như thận trọng khi cung cấp thông tin cá nhân của mình lên mạng Internet. Bên cạnh đó, người dân cần có nhận thức đúng đắn, đầy đủ về quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân của mình, các hành vi xâm phạm thông tin cá nhân cũng như các biện pháp bảo vệ quyền này. Để thực hiện được điều đó cần nghiên cứu đưa nội dung tuyên truyền, giáo dục pháp luật về quyền bảo vệ bí mật thông tin cá nhân nói riêng và giáo dục pháp luật nói chung vào chương trình giáo dục trong các bậc học thuộc hệ thống giáo dục quốc dân. Bởi với đối tượng sử dụng Internet, mạng xã hội chủ yếu là người trẻ, học sinh, sinh viên thì việc giáo dục tại nhà trường có ý nghĩa quan trọng giúp các đối tượng này ý thức được việc bảo vệ an toàn thông tin của cá nhân mình khi tham gia tương tác trên mạng xã hội, internet. Bên cạnh đó, truyền thông và các phương tiện thông tin đại chúng là công cụ quan trọng trong việc tuyên truyền, phổ biến kiến thức pháp luật về bảo vệ bí mật thông tin cá nhân tới người dân thông qua nhiều hình thức và phương pháp khác nhau. Đặc biệt, cần đưa tin chính xác, đầy đủ về các hành vi xâm phạm quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân cũng như hậu quả nguy hiểm do các hành vi này gây ra trong đời sống xã hội, đây là cách thức quan trọng giúp người dân nhận thức và tự bảo vệ an toàn thông tin cá nhân của mình trong quá trình thực hiện các giao dịch.

Mặt khác, trong xã hội hiện nay, thông tin được đăng tải trên internet, mạng xã hội, báo chí có tốc độ lan truyền chóng mặt thì việc đăng tải, chia sẻ thông tin cá nhân của người khác trái pháp luật có thể để lại hậu quả nghiêm trọng một cách nhanh chóng và khó khắc phục. Do vậy, mỗi cá nhân, tổ chức khi chia sẻ thông tin cá nhân của người khác, cần hết sức thận trọng nhằm bảo đảm quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân của người đó.

- Đối với cơ quan nhà nước, cán bộ, công chức

Cơ quan nhà nước là chủ thể nắm giữ số lượng lớn thông tin cá nhân của công dân phục vụ cho hoạt động quản lý nhà nước. Do vậy, việc nâng cao nhận thức của cán bộ, công chức, cơ quan nhà nước trong việc bảo vệ bí mật thông tin cá nhân là rất quan trọng. Nhà nước cũng không được phép sử dụng hoặc cung cấp thông tin cá nhân của công dân trái với mục đích và phạm vi thu thập ban đầu. Hoạt động xử lý thông tin cá nhân phải được tiến hành phù hợp với các điều kiện, trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Bên cạnh đó, Nhà nước là chủ thể có trách nhiệm bảo vệ quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân của công dân. Do vậy, việc tăng cường nhận thức của cơ quan nhà nước trong giải quyết khiếu nại, tố cáo, khởi kiện liên quan đến quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân góp phần bảo vệ có hiệu quả quyền con người, quyền công dân.

Hai là, hoàn thiện pháp luật về quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân.

Cần hoàn thiện pháp luật theo hướng làm rõ nội hàm của quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân, phạm vi giới hạn của quyền để tạo hành lang pháp lý rõ ràng và thuận lợi cho việc chống xâm hại đến quyền này của công dân. Mặt khác, trên thực tế, những biến đổi mới về khoa học công nghệ, đặc biệt trong công nghệ kỹ thuật số và Internet đã mang tới những phương pháp và công cụ làm việc mới, làm thay đổi các quan hệ vốn có trong xã hội. Sự phát triển của Internet, mạng xã hội và các ứng dụng toàn cầu,  việc cá nhân sử dụng mạng xã hội... đã đặt vấn đề bảo vệ dữ liệu cá nhân trước sự cấp thiết cần bảo vệ về mặt pháp luật hơn bao giờ hết.

Đồng thời, các cơ quan nhà nước có thẩm quyền cần rà soát một cách hệ thống các văn bản pháp luật hiện hành, nghiên cứu sửa đổi, bổ sung các quy phạm pháp luật quy định về bảo vệ bí mật thông tin cá nhân. Thiết lập các cơ chế bảo vệ quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân trong từng ngành, lĩnh vực. Tăng cường các quy định về bảo vệ quyền bí mật dữ liệu cá nhân trong pháp luật hình sự và hành chính.

Ba là, tăng cường xử lý đối với các hành vi thu thập trái phép thông tin cá nhân. Các hành vi vi phạm, xâm hại đến quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân có thể bị buộc bồi thường thiệt hại, xử phạt vi phạm hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự, tùy thuộc vào tính chất, mức độ nguy hiểm và hậu quả do hành vi vi phạm gây ra

Quyền được bảo vệ thông tin cá nhân mặc dù đã được nhắc đến cả trong pháp luật thực định và các nghiên cứu khoa học từ lâu nhưng trong bối cảnh sự phát triển của công nghệ thông tin gắn liền với nền kinh tế số và xã hội thông tin thì việc bảo đảm thực thi quyền này ngày càng trở thành đòi hỏi bức thiết của xã hội. Nhà nước có trách nhiệm tiến hành đồng bộ các giải pháp nhằm tăng cường bảo đảm quyền được bảo vệ bí mật thông tin cá nhân của công dân, góp phần bảo đảm an toàn thông tin cá nhân đồng thời thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế số và xã hội thông tin một cách lành mạnh./.