Hoàn thiện mô hình cụm trung tâm nông thôn mới để nâng cao chất lượng dịch vụ y tế – giáo dục vùng nông thôn

Phát biểu tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Quang Thao, Phó Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam nhấn mạnh tính cấp thiết của việc xây dựng cụm trung tâm nông thôn mới trong bối cảnh nông thôn Việt Nam đối mặt nhiều thách thức lớn. Quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, sự chuyển dịch lao động – dân cư nhanh, trong khi hạ tầng xã hội, dịch vụ công và liên kết sản xuất nhiều nơi chưa đáp ứng yêu cầu phát triển. Theo ông, mô hình nông thôn mới không thể chỉ dừng lại ở việc xây dựng đơn lẻ từng xã mà cần có cách tiếp cận theo cụm, bảo đảm liên kết vùng, tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao hiệu quả đầu tư và tạo động lực phát triển bền vững.

PGS.TS Phạm Quang Thao cũng chỉ rõ những bất cập hiện nay như: quy hoạch thiếu tầm nhìn dài hạn, phân bổ nguồn lực dàn trải, liên kết giữa các địa phương – nông dân – doanh nghiệp còn hạn chế, chất lượng các dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa chưa đồng đều. Vì vậy, việc nghiên cứu và đề xuất mô hình cụm trung tâm nông thôn mới phù hợp bối cảnh mới là yêu cầu quan trọng, hướng đến mục tiêu nâng cao đời sống người dân.

Từ góc nhìn quy hoạch, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Hạnh, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kiến trúc xây dựng và Đô thị, cho rằng nông nghiệp – nông thôn – nông dân là khu vực dễ tổn thương nhất trước biến đổi khí hậu và áp lực phát triển. Mặc dù nhiều chương trình xây dựng nông thôn mới đã được triển khai, hệ thống quy hoạch hiện hành vẫn tồn tại những khoảng trống đáng kể, đặc biệt trong việc gắn quy hoạch khu dân cư với bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng bền vững tài nguyên tự nhiên. Một số quy định về quản lý đất đai, phân vùng bảo tồn, bảo vệ rừng, nguồn nước chưa được thể chế hóa đồng bộ, gây khó khăn cho địa phương khi triển khai.

Thực tế tại nhiều địa bàn, xu hướng “đô thị hóa nông thôn” diễn ra mạnh, điểm dân cư chia lô bám đường, công trình xây dựng thiếu kiểm soát làm phá vỡ cảnh quan, lãng phí tài nguyên và suy giảm hệ sinh thái. Nhiều mô hình quy hoạch còn dập khuôn, chưa khai thác hiệu quả yếu tố truyền thống như đình làng, ao làng; trong khi việc lấy ý kiến cộng đồng chưa sâu sát, dẫn đến sự lệch pha giữa đồ án quy hoạch và nhu cầu thực tiễn.

TS Nguyễn Hồng Hạnh đề xuất sớm bổ sung quy định về bảo tồn thiên nhiên trong các văn bản quy hoạch; thống nhất hệ thống quản lý đất đai giữa các ngành; tăng cường tham vấn cộng đồng để quy hoạch nông thôn thực sự bền vững.

Từ những phân tích lý luận và thực tiễn, Tiến sĩ – kiến trúc sư Lương Tiến Dũng nhấn mạnh sự cần thiết đưa mô hình cụm xã và trung tâm cụm xã trở thành nội dung bắt buộc trong quy hoạch cấp tỉnh. Việc xác định rõ ranh giới, tính chất, chức năng và vai trò hạt nhân phát triển của các cụm sẽ giúp tái tổ chức không gian sản xuất, bố trí dân cư hợp lý, phát triển hạ tầng liên xã và các trung tâm dịch vụ dùng chung, hạn chế tình trạng đầu tư manh mún.

Ông kỳ vọng Chính phủ và các bộ, ngành sớm hoàn thiện khung pháp lý, ban hành hướng dẫn cụ thể về quy hoạch cụm xã và hệ thống trung tâm nông thôn; đồng thời bổ sung tiêu chí về tổ chức cụm xã, trung tâm cụm xã vào Bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026-2030. Bộ Xây dựng được đề nghị cập nhật quy chuẩn kỹ thuật cho không gian trung tâm cụm xã; Bộ Nông nghiệp, Bộ Tài chính và Bộ Tài nguyên và Môi trường hướng dẫn cơ chế quản lý, bố trí nguồn lực phát triển cụm xã.

Đối với các địa phương, yêu cầu đặt ra là lồng ghép quy hoạch cụm xã trong quy hoạch tỉnh; tổ chức lập quy hoạch cụm xã và quy hoạch chung các xã, trung tâm cụm xã; bảo đảm sự đồng bộ giữa quy hoạch không gian, hạ tầng, sản xuất và tổ chức bộ máy chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, hướng tới nông thôn mới nâng cao và kiểu mẫu.

Tại hội thảo, các đại biểu cũng tập trung thảo luận giải pháp tổ chức lại không gian sản xuất, tăng hiệu quả liên kết giữa hạ tầng – dịch vụ – chế biến – thị trường, khắc phục tình trạng phân tán và thiếu đồng bộ. Nhiều ý kiến nhấn mạnh cần ưu tiên đầu tư hạ tầng liên xã và các trung tâm dịch vụ chung; phát triển vùng chuyên canh quy mô lớn gắn với doanh nghiệp và hợp tác xã; thúc đẩy ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý, sản xuất. Bên cạnh đó, đào tạo nguồn nhân lực nông thôn, hoàn thiện cơ chế chính sách và tăng cường vai trò cộng đồng được xem là yếu tố then chốt để mô hình cụm trung tâm nông thôn mới vận hành hiệu quả, bền vững.

Việc xây dựng cụm trung tâm nông thôn mới không chỉ là nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội mà còn gắn chặt với mục tiêu nâng cao chất lượng sống, chăm lo sức khỏe và phúc lợi cho người dân nông thôn. Những đề xuất về quy hoạch hạ tầng, dịch vụ công, môi trường và liên kết sản xuất được kỳ vọng sẽ tạo nên không gian sống an toàn, tiện ích, thân thiện hơn, góp phần giảm chênh lệch giữa nông thôn – đô thị. Các chuyên gia cho rằng, khi mô hình cụm trung tâm nông thôn mới được hoàn thiện và vận hành hiệu quả, người dân sẽ được thụ hưởng đầy đủ hơn các dịch vụ y tế, giáo dục, văn hóa; có điều kiện sinh kế bền vững; từ đó hướng tới mục tiêu xây dựng cộng đồng khỏe mạnh, văn minh và phát triển hài hòa theo đúng tinh thần của chương trình xây dựng nông thôn mới và chăm sóc sức khỏe toàn dân hiện nay.